‘Hac’ ve ‘haç’, farklı… Hac (Arapça, ḥacc), belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere yönelmek ve ziyaret etmek… İslam'ın beş temel şartından biri… Hac; müslümanların Kâbe’yi ve Mekke’deki kutsal yerleri Zilhicce ayının 8–13. günleri arasında ihrama girip, Kâbe’yi tavaf etmesi, Arafat’ta vakfe yapması, Safâ ile Merve arasında sa‘y etmesi… “Yoluna gücü yetenlerin o evi (Kâbe’yi) haccetmesi, Allah’ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır.” (Âl-i İmrân, 3/97O)… İslamda hac, ibadet… Hristiyanlıkta hac (pilgrimage), kutsal yerlere yapılan dinî yolculuk… Haç; hristiyanlığın sembolü olan, yatay ve dikey çubukların kesişmesinden oluşan işaret… Hz. İsa’nın çarmıha gerildiği inancıyla alâkalı… İslamda, amentüye iman eden, MÜMİN; kelime-i şehadet getiren, MÜSLÜMAN; oruç (savm) tutan, SÂİM; namaz (salât) kılan, MUSALLÎ; namaz kılmayan BEYNAMAZ; hac yapan, HACI (hâcc); zekât veren, MÜZEKKÎ/MUZZEKKÎ...

‘Hacı’, hac ibadetini yerine getiren kişi… ’Hacı’, kültürümüzde hem dinî bir terim hem erkek ismi olarak yaygın biçimde kullanılmakta… ‘Hacı’ isminin yansıttığı anlam; sorumluluk sahibi, güvenilir, sabırlı, adâletli olma… Muhafazakâr olma… Rehberlik etmeyi sevme, toplumsal değerlere önem verme… İsmi ‘Hacı’ olana elbette ismiyle hitap edeceğiz… İsmi ‘Hacı’ olmayana isminin başına ‘Hacı’ getirerek hitap etmek; saygınlık, olgunluk ve maneviyatla ilişkilendirilmiş bir hâl… Ülkemizde 30 binden fazla kişinin ismi, ‘Hacı’… ‘Hacı’, 1918’de en popüler döneminde 46. sırada yer almış… 2025 verilerine göre ise, 423. Sırada… ‘Hacı’ ismi, toplumda bilgelik ve olgunlukla özdeşleşmiş… Dünyevî zevklerden çok dinî değerlere yönelme çağrışımı taşımakta… Meselâ, Hacı Bektâş-ı Velî… Hacı Bektâş-ı Velî (1281 - 1338), barışı, insana verilen değeri, paylaşmayı, öğrenmeyi ve İslamî değerleri içinde bulunduğu topluma nakşeden önder, derviş, dervişlerin pîri, bizden biri, içimizden biri… Hacı Bektâş-ı Velî, sözleriyle hayatıyla yaptıklarıyla hepimize rehber olan biri; gerçek ismi, Seyyid Muhammed bin İbrahim Ata… Hacı Bektâş-ı Velî, Horasan'ın Nişabûr şehrinde doğmuş, İlk eğitimini Şeyh Lokman-ı Perende’den almış; eğitimlerini tamamladıktan sonra Anadolu'ya gelmiş… Nevşehir Sulucakarahöyük’te (Hacıbektaş’ta) vefat etmiş… Hacı Bektâş-ı Velî, halka doğru yolu göstermeye başlayan ve kıymetli talebeler yetiştirmiş; Anadolu'da dinî, iktisadî, askerî ve sosyal kurum olan ‘Ahilik Teşkilatı’nda büyük hizmetler yapmış; Osmanlı sultanları tarafından sevilmiş ve hürmet görmüş… Kuruluş devrinde olan Osmanlı Devleti'nin sağlam temeller üzerine oturmasında büyük hizmetleri olmuş… Sultan Orhan zamanında teşkil edilen ‘Yeniçeri Ordusu’na dua etmiş… Yeniçeriliğin pîri, üstadı ve manevî hâmisi olmuş… Yeniçeriler; “Allah, Allah! İllallah! Baş uryan, sine püryan, kılıç al kan. Bu meydanda nice başlar kesilir. Kahrımız, kılıcımız düşmana ziyan! Kulluğumuz padişaha ayan! Üçler, yediler, kırklar! Gülbang-i Muhammedi, Nûr-i Nebi, Kerem-i Ali... Pirimiz, sultanımız Hacı Bektaş-ı Veli...” diyerek savaşmışlar… Hacı Bektâş-ı Velî, ‘Makâlât’ (makaleler), Velâyet-nâme-i Hacı Bektâş-ı Velî, Kitâbu'l-Fevâid, Şerh-i Besmele, Şathiyye, Makâlât-ı Gaybiyye ve Kelimât-ı Ayniyye adlı eserler yazmış… Hacı Bektâş-ı Velî, “Okunacak en büyük kitap insandır. Hak’ın yarattığı, her şey yerli yerinde.” demiş… “Bir olalım, iri olalım, diri olalım.” diyerek paylaşma ve yardımlaşmayı teşvik etmiş… “Kendine ağır geleni başkasına yapma.” nasihatiyle âdil olmayı dillendirmiş… “Âlimin uykusu cahilin ibadetinden üstündür.” diyerek öğrenmenin önemini vurgulamış… Hacı Bayram-ı Velî, Ankara’da Bayramî tarikatının kurucusu… Hacı Arif Bey, 19. yüzyıl Osmanlı bestekârı… Hacı İbrahim; Osmanlı’da ve Cumhuriyet döneminde halk arasında kullanılan yaygın bir isim… Hacca gitmiş kişilere toplumda ‘Hacı Amca’, ‘Hacı Anne’ denmesi… ‘Hacı’ ismi, tasavvuf büyüklerinden halk ozanlarına, köy isimlerinden aile unvanlarına kadar geniş bir kültürel yelpazede yer almakta…

İsimlerin başına, sadece HACI ibaresi getirmek ne kadar doğru? İnsanın özü önemli ve ismi söylenmeli... Yapılan görevlerin isimden önce zikredilmesi, hassas bir mesele... İslâmî görevlerin paye olmaması icap etmez mi? Birinin birine, inancı gereği yaptığı görevini isim olarak söylemesi yerine isminin başına saygı gereği EFENDİ, HANIMEFENDİ vb. hitap ifadesini getirerek hitap etmesi daha münasip olur diye düşünüyorum... İslam ahlâkında ibadetlerin gösterişten (riya) uzak tutulması esas... Hac ibadetini tamamlayan bir kişinin kendisine 'Hacı' denmesini, bir gurur veya kibir vesilesi yapmaması, bu unvanı bir itibar aracı olarak talep etmemesi gerekir... ‘Hacı’ ismi, bireyin kimliğini ve toplumsal rolünü yansıtmakta… Bir kişinin ismi, sadece bir etiket olmanın ötesinde, o kişinin geçmişini, kültürel köklerini ve sosyal statüsünü ifade eder… Bu nedenle, isimlerin başına ‘Hacı’ ibaresinin eklenmesinin, toplumda belirli bir karşılığı var… ‘Hacı’ ibaresi, dinimizde hac ibadetini yerine getiren birey için kullanılan onurlandırıcı bir unvana dönüşmüş… Bu unvanın, bir kimlik olarak mı algılanmaya başlanması, doğru değil… Önemli olan, insanın özü… İnsan, sadece ismi veya unvanı ile tanımlanamaz… Her birey, kendi kişiliği, değerleri, inançları ve deneyimleri ile özel… İsmin başına eklenen unvan, bireyin kimliğini şekillendirmemeli… Bir kişinin, adı ‘Hacı’ olmadığı hâlde ‘Hacı’ olarak anılması, onun gerçek kimliğini, karakterini veya insanlığını tam olarak yansıtamaz… İsim, bireyin ait olduğu kültürel ve sosyal durumu yansıtır… ‘Hacı’ unvanı, bireyin dinî görevlerini yerine getirdiğinin ve toplumsal bir aidiyet hissinin oluştuğunun işareti… Her bireyin kimliği, sadece dinî veya sosyal unvanla değil, aynı zamanda kişisel deneyimleri ve değerleri ile şekillenmeli… İsmin başına eklenen unvanlar, statüye ve dokunulmazlığa geçit veren bariyere dönüşmemeli… İsmin başına ‘Hacı’ ibaresinin eklenmesi, bazı toplumsal normlar ve gelenekler açısından anlamlı gözükebilir… Ancak, bu uygulama, bireylerin özünü ve kimliğini tam olarak yansıtmaz... İnsanın kimliği, karakteriyle, değerleriyle ve deneyimleriyle şekillenmeli… Bireyin ismi söylenirken, onun özü ve bireyselliği göz önünde bulundurulmalı… Unvan yerine, saygınlık ifade eden sözler kullanılmalı… İnsana, bağlama, kültüre, yaşa, statüye ve samimiyet derecesine hitap edilmeli… Doğru hitap, hem saygıyı hem samimiyeti dengede tutmalı… Resmî ve saygılı bir ortamda; bey, hanım denmeli… Daha resmî bir ortamda; meselâ, ‘Sayın Müdür’ denmeli… Karşımızdaki kişiye ‘siz’ diye hitap edilmeli… Unvan + soyadı ve ‘Hocam, öğretmenim’ vb. hitap kullanılmalı… Samimi ve günlük ortamlarda, ‘sen’ ‘isim -Ali’ ’daha uygun… Takma ad, lakap, kısaltma ile hitap etmek, etik değil… İnsana, insanca ismiyle hitap edilmeli… Her ortamda ‘Abi’, ‘Abla’ denmesi, saygıdan çok saygısızlık olarak değerlendirilebilir… Yaş ve statüye göre; büyüklere ‘Abi’, ‘Abla’, ‘Amca’, ‘Teyze’ denebilir… Küçüklere, ismiyle hitap edilmeli… ‘Müdür Bey’, ‘Patron’, ‘Hocam’; iş yerinde hiyerarşiye daha uygun… Hitap etmede, kültürel ve bölgesel farklılıklara dikkat edilmeli… Ege’de ‘Ağabey’, Karadeniz’de ‘Ula’, denmesi gibi… Doğu'da ‘Hkanim’ gibi… Yabancılara karşı; ‘Mr.’, ‘Ms.’, ‘Mrs’ (İngilizce), ‘Monsieur’, ‘Madame’ (Fransızca) gibi… Hitap ederken, seçilen sözden daha önemli olan şey; ses tonumuz… Hitap, karşımızdaki insana verdiğimiz değeri gösterir… Hitapta esneklik ve karşı tarafın rahatlığını gözetmek gerek…

Kadim medeniyetimizde insan onuruna ve şahsiyetine büyük önem verilmiş… Kişinin ismi, onun kimliğinin ve saygınlığının temel bir parçası kabul edilmiş, insana adıyla, en güzel ve hürmetkâr ifadelerle hitap edilmesi dinî ve ahlâkî bir gereklilik sayılmış… “Birbirinizi gıybet etmeyin, kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir isimdir! Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (Hucurât, 11)… “Andolsun, biz insanoğlunu şerefli (mükerrem) kıldık...” (İsrâ, 70)... “Kullarıma söyle, en güzel sözü söylesinler...” (İsrâ, 53)... “Siz kıyamet günü kendi isimlerinizle ve babalarınızın isimleriyle çağrılacaksınız. Öyleyse isimlerinizi güzel koyun.” (Hadis-i Şerif)… “Müslümanın Müslüman üzerindeki haklarından biri de, ona sevdiği ve en hoşlandığı ismiyle hitap etmesidir.” (Hadis-i Şerif)… Hz. Peygamberimiz, anlamı olumsuz olan veya kişiyi küçük düşüren isimleri değiştirmeyi alışkanlık edinmiş… Meselâ, ‘sert, kırıcı’ anlamına gelen ‘Hazn’ ismini ‘Sehl’ (kolay, yumuşak) olarak; ‘kötü/çirkin’ anlamına gelen ‘Âsıye’ ismini ise ‘Cemîle’ (güzel) olarak değiştirmiş… Kişiye güzel anlamlı ismiyle ve saygı ifadesi olarak künyesi ile hitap edilmiş… Kadim medeniyetimizde, İslam ahlâkına göre bir insana kendi adıyla, hürmet ve nezaket kuralları çerçevesinde hitap edilmiş…

İşin özü, ismin başına olur olmaz her bir durumda ‘bey, hanım’, ‘abi, kardeşim’ yerine, birini daha değerli görmek adına ‘Hacı’ vb. sözcük getirilmemeli… Ölçü belli: “Şüphesiz Allah katında en değerli olanınız, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.” (Hucurât, 49/13)… Hitap, saygı ifadesi olmalı; kişiyi kutsallaştıran söz değil… Selam, sevgi ve saygılarımla. https://bit.ly/muzafferceven