Genel kanaat Osmanlıların Kudüs’teki varlığının Yavuz Sultan Selim’in 1517 yılındaki fethiyle başladığı yönünde olsa da Osmanlı devlet ricalinin ve ilim ehlinin fetihten çok önce bu kutsal şehre ilgi gösterdiği ve imar faaliyetlerinde bulunduğu arşiv belgeleriyle sabittir. İlk Osmanlı padişahlarından itibaren Haremeyn’e (Mekke ve Medine) gönderilen surre alaylarına, Sultan II. Murad devrinde Kudüs ve Halîlürrahman şehirleri de dâhil edilmiştir. Şehirde Osmanlılar tarafından ilk müstakil vakıf kurma teşebbüsü Osmanlı’nın ilk şeyhülislamı sayılan Molla Fenârî (ö. 1431) vasıtasıyla gerçekleşmiştir. Molla Fenârî, 1419’daki hac dönüşünde Harem-i Şerif’in kuzey revakında bir medrese satın almış, 1430’daki ikinci haccı sonrasında ise Bursa’ya dönünce Kütahya’daki dört köyünü buraya vakfetmiştir.

Ancak Kudüs’te Osmanlılar eliyle sıfırdan inşa ettirilen ilk vakıf eseri ve mimari yapı, Sadrazam Çandarlı İbrahim Paşa’nın zevcesi İsfahan Şah Hatun tarafından 1437 (Hicrî 840) senesinde yaptırılan medresedir. Literatürde Osmaniyye Medresesi, Hanım Hatun Medresesi veya İsfahan Şah Hatun Medresesi olarak bilinen bu yapı, Osmanlı’nın Kudüs’teki fiziki ve kurumsal varlığının fetihten yaklaşık 80 yıl öncesine uzandığının en somut delilidir.

Tarihî literatürde ve arşiv vesikalarında İsfahan Şah Hatun’un nesebine ve şahsiyetine dair farklı rivayetler yer almıştır. İhtilafın odak noktasını medresenin vakfiyesi ile inşa kitabesi arasındaki ifade farkları oluşturur:

Vakfiyede kendisi “İsfahan Şah Hânım nâm-ı diğer Hânım Hâtûn binti’l-merhûm Edebali bâ-nazar-ı İznîkî” olarak tanımlanmıştır. Arapça kitâbede ise “İsfahan Şah Hatun binti Emir Mahmud el-Osmaniyye” şeklinde tavsif edilmiştir. Bu durum, İsfahan Şah Hatun’un Şeyh Edebali’nin kızı mı yoksa Emir Mahmud’un kızı mı olduğu sorusunu gündeme getirmiştir. Kitâbedeki “Emir Mahmud” ifadesinden hareketle babasının askerî/idarî bir şahsiyettir Osmanlı Devleti’nin manevi kurucularından Şeyh Edebali’nin soyundan gelmektedir. Vakfiyede doğrudan babası yerine atası Edebali’nin adının anılması, İslâmî gelenekte kişinin şöhretli ceddiyle anılması teamülüne dayanmaktadır.

Medrese, Kudüs Harem-i Şerifi’nin batı revakları üzerinde, Mathara Kapısı’na (Abdest Kapısı) giden sokak ile meşhur Memlük eseri Eşrefiyye Medresesi arasında yer alır.

Bir vakıf müessesesinin asırlarca ayakta kalabilmesi düzenli akar gelirlerine bağlıydı. İsfahan Şah Hatun, Osmanlı sultanları (I. Murad ve I. Bayezid) tarafından Çandarlı ailesine mülk/temlik olarak verilen arazilerden kendi hissesine düşenleri medresesine vakfetmiştir.

Vakfiye şartlarına göre akarların en fazla 3 yıllığına kiralanması öngörülmüş olup vakfa tahsis edilen mülkler Anadolu ve Rumeli genelinde 33 köy ve 1 mezradan meydana geldiği vakfiyeden anlaşılmaktadır.

İsfahan Şah Hatun Medresesi, Kudüs’te yalnızca fiziki ve mimari bir yapı olarak kalmamış, şehrin ilmî, mezhebî ve sosyal yapısında belirleyici roller oynamıştır:

Resmi Hanefî Temsili: Şâfiî nüfusun ve âlimlerin ağırlıkta olduğu Kudüs’te, Osmanlı yönetimi Hanefî mezhebini merkeze alan kurumsal politikalar gütmüştür. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti tarafından Kudüs’e atanan resmî Hanefî müftüleri, istisnasız bir biçimde Osmaniyye (İsfahan Şah Hatun) Medresesi’nin Hanefî müderrisleri arasından seçilmiştir.

Yazımız Abdullah Çakmak'ın “Kudüs’te İlk Osmanlı Vakıf Eseri: İsfahan Şah Hatun Medresesi ve Vakfı”. Diyanet İlmî Dergi 60/4 (Kudüs ve Mescid-i Aksâ 2024), 1439-1464 makalesinden özetlenerek hazırlanmıştır.

Not: Bu yazı Osmanlı Türkçesinden latin harflerine çevrilmesi bir arkadaşım tarafından özetlenmiştir.