Kukla (puppet), tiyatroda iplerle yukarıdan kontrol edilen figür... Kukla; bir oyun nesnesi, kontrol, irade, kader ve otorite kavramlarını sorgulayan ifade... Bir kuklayı hareket ettiren ipler, bireyin toplumsal normlar, biyolojik dürtüler, ilâhî bir güç karşısındaki konumunun remzi... İplerin kimde olduğu, çoğu zaman görünmez... Asıl mesele, iplerin koparılabilir olup olmadığı... İpleri başkalarının elinde olan kukla tip, bağımsız karar veremez; görünürde yetkilidir, ancak gerçekte başka güç odaklarının yönlendirmesiyle hareket eder... Kukla tip, dilli düdüktür, çokbilmiştir, hakaret ve küfrü fikir zanneden, kolaylıkla manipüle edilebilen karakter yoksunudur...

Kukla tipi, her yerde görmek mümkün... Siyasette, ekonomide, yönetimde, edebiyatta, her bir alanda... Kukla, özgür irade tartışmalarının merkezinde yer alan söz... Bu; kararlarımızın genetik kodlarımız veya çevresel faktörler tarafından belirleniyor olmasıyla ilinti... Platon, mağara alegorisinde gölgeleri oynatanların kullandığı nesnelerden bahseder; insanın duyusal dünya tarafından nasıl yönlendirilebileceğine işaret eder... Stoacılar, insanın kontrol edemediği dış olayları kukla iplerine benzetir. Bilge olan birey, iplerin çekilmesine değil, kendi iradesine göre hareket eder... Psikolojik açıdan kukla figürü, bireyin kendi hayatı üzerinde ne ölçüde yetisi olduğuyla ilgili durumu... Birey, hayatını yönlendiren güçlerin kendisi dışında (şans, kader, otorite) olduğuna inanıyorsa, kukladır... Sosyal maskelerimiz, toplumun bizi oynattığı kukla yüzlerimiz... Edebiyatta kukla, insan olma arzusu duyan trajik bir figür... Carlo Collodi’nin eserinde kukla (Pinokyo paradoksu), vicdan ve ahlâk öne çıktıkça insanlaşır, iplerden kurtuldukça, büyür ve sorumlu olur... Siyasette ‘kukla hükümet’ ve ‘kukla lider’ kavramları, egemenliğin devredildiği durumlar... Vekâlet savaşları (bir gücün, doğrudan çatışmak yerine başka bir grubu, otoriteyi oynatması)... Propaganda (kitlelerin medya veya ideoloji aracılığıyla manipüle edilmesi)...

İpler kimin elinde? İpleri tutanlar (kuklacılar), biyolojik determinizm, toplumsal baskılar, çıkar odakları... Siyasette kuklacı ve kukla, en vahim hâl... Kukla siyasetçi; kendi iradesi zayıf olan, kararlarını başka güç merkezlerine göre alan, halktan çok dış destekçilere bağlı olan, meşruiyetini içeriden değil dışarıdan alan yönetici tipi... Siyasette ipleri utanlar; emperyalist devletler, küresel güç merkezleri, ekonomik lobiler, askerî vesayet yapıları, büyük sermaye grupları, medya vb. güç merkezleri... Siyasette kukla; görünürde otorite sahibi olan ancak kararları ve hareketleri arka plandaki başka bir güç (kişi, grup, devlet veya lobi) tarafından dikte edilen aktör... Vekil siyasetçi, bir liderin yasaklar veya stratejik nedenlerle geri planda kalıp, kendi adına emanetçi bir ismi koltuğa oturtması durumu... Karar alma süreçlerinin halkın iradesiyle değil, finansör grupların veya dev şirketlerin direktifleriyle şekillenen lobi ve sermaye kuklaları... Güç odaklarının doğrudan yönetmek yerine bir vitrin figürü kullanmasının birçok stratejik nedeni var... Sorumluluk reddi: Politika başarısız olduğunda veya halk tepki gösterdiğinde, asıl güç odağı zarar görmez; kukla kurban edilir... Meşruiyet maskesi: Bir dış gücün veya elit azınlığın doğrudan müdahalesi halkta isyan uyandıracağı için yerli ve tanıdık bir yüz (kukla) kullanılır; işgal ve sömürü, milli bir irade olarak sunulur... Hukukî gerekçeler: Yasaların asıl güç sahibine engel olduğu durumlarda, engeli olmayan bir figür üzerinden sistem bypass edilir... Bir siyasetçinin, kukla olmayı kabul etmesi, güç illüzyonu ile başlar... Kukla figür, ipleri koparmaya çalıştığında veya işe yaramaz hâle geldiğinde tasfiye edilir... Kukla figürün varlığı, demokrasinin temel direği olan hesap verebilirlik ilkesini yok eder. Seçmen, oy verdiği kişinin kararları bizzat almadığını bildiğinde, sandığa olan güven sarsılır... Kukla figür başa geçtiğinde, gerçek iktidar, asla sahnede görünmez; sahnedekiler sadece oyunun birer parçasıdır... Bu; toplumda ‘derin devlet, görünmez eller’ vb. komplo teorilerinin güçlenmesini sağlar... Siyasette kukla figürleri tanımak, sadece kişileri değil, o kişileri hareket ettiren finansal, askeri ve ideolojik ipleri takip etmeyi gerektirir... Tarihte kukla yönetim misâlleri: 2. Dünya Savaşı’nda Nazi işgali altındaki Fransa’da kurulan Vichy Hükümeti’nin lideri Philippe Pétain’in fiilen Almanya’nın etkisi altında yönetim yürütmesi... Japon işgali altındaki Çin’de Japon destekli Wang Jingwei yönetimi... Hamid Karzai’nin Afganistan’da ABD etkisinde görev yapması... Günümüz dünyasında doğrudan işgal yerine; ekonomik bağımlılık (borç diplomasisi), askerî üs anlaşmaları, enerji bağımlılığı, uluslararası finans kuruluşlarının baskısı, küresel medya yönlendirmesi vb. araçlarla yönetimlere dolaylı etki etme politikaları daha çok tercih edilmekte...

Kahraman bilinen kukla figürleri, nasıl mı anlarız? Kadim medeniyet değerlerimizi içselleştirip, objektif kriterlerle araştırma yaparak... Dayatılan kırıntı bilgilerle değil, bilimsel verilerle değerlendirme yaparak... Millî düşünerek... Tabuları yıkarak... Vesayetçi anlayıştan kurtularak... Sahte kahramanların ve gizli kahramanların kimler olduğunu anlayarak... Düşünmemiz ve cevabını bulmamız gereken

soru: “Egemenlik gerçekten kimdedir?”... Eğer karar alma mekanizması halkın iradesinden kopmuşsa, görünürde demokratik yapı olsa bile pratikte bağımlılık söz konusudur... ‘Kukla siyasetçi’ kavramının, polemik amaçlı kullanılabileceğini de göz ardı etmemek lâzım... Gerçek bir analiz yapabilmek için; karar alma sürecine, ekonomiye, dış politika kararlarına bakmak gerek... Ne kadar şeffaf, doğru ve millî? Meselâ, 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, emperyalistlerin ekonomik ve askerî baskısı altında olması gerçeği... 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi (Osmanlı gelirlerinin bir kısmını doğrudan Avrupalı alacaklıların kontrolüne vermesi)... 1. Dünya Savaşı sürecinde İttihat ve Terakki yönetiminin Almanya endeksli politikası, Enver Paşa’nın Alman askerî stratejisine yakınlığı... Cumhuriyet döneminde tek parti yönetimi ve 2. Dünya Savaşı sonrası ülkemizin, Sovyet tehdidi nedeniyle Batı blokuna yönelmesi... NATO etkisi 1960–1980 darbe süreçleri... Soğuk savaş dönemi (kukla yönetimler çağı)... Sovyetler Birliği’nin, Doğu Avrupa’da ideolojik olarak kendisine bağlı rejimler kurması (Polonya, Macaristan ve Çekoslovakya’daki yönetimler)... ABD destekli rejimler: Şili’de Augusto Pinochet dönemi... İran’da 1953 darbesi (Muhammed Musaddık’ın devrilmesi)... Ortadoğu’da yaşananlar: Soğuk Savaş’ta süper güçlerin, doğrudan işgal yerine ‘yerel aktörler’ (kukla yönetimler) üzerinden nüfuz alanı oluşturmaları... Enerji bağımlılığı... Silah anlaşmaları... Uluslararası kredi mekanizmaları...

Güvenlik şemsiyesi karşılığında Batı ile stratejik ittifaklar kurulması...

Elbette, gerçek kuklalık ile stratejik ortaklık karıştırılmamalı... Devletlerarası ilişkilerde karşılıklı çıkar ve işbirliği söz konusu... Günümüzün ‘yeni nesil kuklacılığı’ ve kullanılan modern ipler: Ekonomik borçlandırma ve borç tuzağı diplomasisi... Finansal prangalar (IMF, Dünya Bankası veya dev alacaklı devletler)... Algoritma kuklacılığı ve dijital manipülasyon (Yapay zeka ve veri; bot hesaplar -dijital illüzyon; deepfake ve şantaj ekonomisi; modern şantaj -sahte videolar/deepfake veya finansal yolsuzlukların dijital kayıtları)... Teknokrasinin kuklaları küresel sorunlar (iklim krizi, pandemiler, siber güvenlik)... Siyasetin teknikleşmesi (liderlerin, uzmanların hazırladığı raporları imzalayan ve halka sunan bir sözcü konumuna indirgenmesi)... Kuklacılıkta kullanılan ipler: Soğuk savaş kuklalarının ipleri (askeri yardım, ideolojik bağlılık)... Sonuç, darbe veya suikast... Modern (dijital/finansal) kuklalarının ipleri (kredi notları, algoritmalar, şantaj dosyaları)... Netice, itibar suikastı veya ekonomik iflas...

Kuklacılığın, kablosuz teknolojiye dönüştüğü hengâmede, bir liderin kendi kararlarını aldığını sandığı durumda dahi, sosyal medya akışları ve ekonomik baskılar onun zihnini yönlendirmekte... Özgür bir siyasetçi olmak, sadece bir başka devlete direnmek değil; aynı zamanda finansal ağlara, algoritmik manipülasyonlara ve dijital kuşatmalara karşı durabilmek demek... Özgür olmak, başka devletlere ülkemizi şikâyet etmek değil... Selam, sevgi ve saygılarımla.