Çet, çete, çetele... Her biri farklı... Çet; iyice dövülmemiş buğdayın kalburda toplanan kısmı, ormanlarda büyük ağaçlar arasında yetişen, gövdesi ve dalları elastikî bir cins küçük ağaç... Çet (Türkmence); uç, kenar, ücra, kuytu... Çet (Zazaca); sarpa, zor, zorlu, insan hayatının olmadığı yer... Ced (Arapça); dede, ata... ... Çete; şaki (çoğulu eşkıya), şebeke, örgüt, grup, tayfa, klik (kapalı, çıkar grubu), çerçi (seyyar satıcı; küçük çaplı hırsızlık ve dolandırıcılık yapan gezgin satıcı görünümlü kişi), bande (Fransızca -argo, genç, sokak çetesi),suç işlemek maksadıyla bir araya gelmiş, hiyerarşik bir yapıya ve sürekliliğe sahip olan organize grup... Çete, yalnızca yasa dışı bir oluşum değil; liyakatin yerini sadakatin aldığı, şeffaflığın yerini gizli ajandaların doldurduğu ve ortak çıkarın kamusal faydanın önüne geçtiği her türlü kapalı yapı... Çetele; kayıt tutma, bir şeyin sayısını, sırasını veya sonucunu kaydetmek için yapılan işaretleme, tahta parçası, hesap defteri, borç kaydı... Çete, çet olan ve çetelesi tutulan zorba... İşin esprisi bir tarafa, ‘çete’, toplumsal düzen bozulduğunda sistemin sigortasının atmasıyla ortaya çıkan oluşum...

Türk Ceza Kanunu (220) maddesine göre, bir suç işleme amacıyla kurulmuş olan örgüt, çete olarak nitelendirilir. Bu maddeye göre en az üç kişiyle kurulan ve suç işlemeye elverişli yapıya sahip örgütü kuranlar, yönetenler veya üye olanlar hapis cezasıyla cezalandırılır; örgüt silahlı ise ceza artırılır... Yasa dışı faaliyetler, çetenin var olmasına neden... Gasp, hırsızlık, yağma, uyuşturucu ticareti, insan kaçakçılığı, silah kaçakçılığı, kundaklama, fidye için adam kaçırma, kumar, fuhuş vb. suç olan eylemler... Çete; hiyerarşik bir yapı... Bir lider (patron, elebaşı), liderin altında ona bağlı ara kademeler (yardımcılar, tetikçiler) ve en altta ise işleri yapan üyeler... Çete, tek seferlik bir suç için değil, sürekli suç işlemek üzere kurulan, üyelerinin arasında sadakat ve aidiyet duygusu olan örgüt... Çete, amaçlarına ulaşmak, bölgelerini korumak, rakiplerini sindirmek veya kendi iç disiplinlerini sağlamak için sıklıkla şiddete başvuran organizasyon... Çete, kontrolü korku üzerine konuşlandıran grup... Birçok çete, özellikle sokak çeteleri, otorite boşluğu olduğunda belirli bir coğrafi bölgeyi (mahalle, semt) kendi hâkimiyet alanı hâline getirir... Her biri çete, kendini diğer gruplardan ayırmak için özel semboller, renkler, özel el işaretleri, grafitiler (duvar yazıları) ve kendine özgü giyim tarzı kullanır... Sokak çetesi; çoğunluğu gençlerden oluşan, belirli bir mahallede faaliyet gösteren, küçük çaplı suçlar (hırsızlık, kavga, vandalizm) işleyen veya uyuşturucu satışı yapan grup... Hapishane çetesi; cezaevlerinde kurulan, hem içerideki düzeni kontrol etmek hem dışarıdaki suç faaliyetlerini yönetmek için örgütlenen grup... Organize suç örgütü (mafya benzeri); daha karmaşık, ulusal veya uluslararası düzeyde faaliyet gösteren, büyük çaplı suçlar (uyuşturucu kaçakçılığı, kara para aklama, silah ticareti) işleyen, genellikle yasal işlerde de parmağı olan ve siyasetle iç içe geçebilen yapı... Motosiklet kulübü çetesi; belirli bir motosiklet markası etrafında toplanmış gibi görünen ancak organize suç faaliyetlerinde bulunan grup (Hells Angels, Bandidos vb.)...

Çetenin büyük versiyonu, mafya... Çetede yatay veya gevşek hiyerarşi; mafyada katı, dikey ve profesyonel hiyerarşi var... Çete, geçici olabilir, lider değişince dağılabilir; mafya, kurumsaldır; lider ölse de yapı devam eder... Çete, fiziksel şiddetten, sokak hâkimiyetinden ve kaosdan beslenir; mafya, nüfuz ticaretinden, rüşvetten güç kazanır ve sistem içine sızarak gücünü korur... Çete, görünürdür (semboller, giyim, mahalle); mafya, görünmez kalmaya çalışır... Çete, gasp, hırsızlık vb. suçları işler; mafya, kara para aklar, ihale takibi vb. işler yapar, yasal olmayan kazançlar sağlar... Çete; sosyal dışlanma, yoksulluk ve kimlik arayışı sonucu sokakta ortaya çıkar... Bir mahallenin veya belirli bir yaş grubunun bir araya gelmesiyle oluşur... Mafya, yeraltı otoritedir; geleneksel bağlara, aile yapısına veya köklü sadakat yeminlerine dayanır... Mafya, sokağı kontrol etmekten ziyade, sokağı yöneten üst mekanizmaları (siyaset, bürokrasi, iş dünyası) kontrol eder... Çete için şiddet bir kimlik gösterisidir; mafya için şiddet, en son başvurulan bir yöntemi... Mafya, sessizliği ve düzeni sever; çünkü işlerin (kaçakçılık, kumar, rüşvet) tıkır tıkır işlemesi için istikrar gerekir... Mafya, şiddeti bir ceza olarak profesyonelce kullanır... Çete, lideri hapse girdiğinde veya öldüğünde hızla dağılabilir; ancak mafya, bir şirket gibi devam edebilir... Mafyanın, kendi ritüelleri, yazılı olmayan yasaları ve etik kodları vardır... Mafya, meşruiyet kazanmak için hayırsever iş insanı veya toplum önderi gibi maskeler takar... Çete, yasa dışı kimliklerini gizleme gereği duymaz, bununla gurur duyar... Çete, sisteme karşıdır ve sistemin dışındadır... Mafya, sistemin içindeki çatlaklara yerleşir, yasal boşluklardan yararlanır, alternatif bir hukuk ve alternatif bir koruma vaat ederek haksız kazanç elde eder... Çete, bir semptom (hastalık belirtisi); mafya, kronik illet... Çete, sokaktaki kavgayı; mafya, masadaki pazarlığı remz eder...

Çetenin özünde katı bir hiyerarşi ve içe kapalılık mevcut... Bir yapının çeteleşmesi, o yapının artık dış dünyaya, denetime veya farklı seslere tahammülünün kalmadığını gösterir... Bu durumda kurumun resmî kuralları (tüzükler, yasalar, etik ilkeler) birer vitrin süsüne dönüşür; asıl kararlar kayıt dışı mekanizmalarla alınır... Yerel yönetimlerde yapılan yolsuzluklar gibi... Çeteleşmeyi ayakta tutan şey, sadakat prangası... Çetede bireyin değeri, yetkinliğinden ziyade merkeze olan bağlılığıyla ölçülür... Çeteleşme kültüründe, kararlar ortaklaşa ancak anonim bir şekilde alındığı için, bir hata yapıldığında suçlayacak tek bir sorumlu bulmak imkânsızdır âdeta... Çeteleşen bir organizasyonda, bireylerin karakterleri ile dışarıya yansıttıkları arasında derin bir uçurum olur... Dışarıya karşı toplum yararı, değerler maskesi takılır, içerideki durum çok farklıdır, belli bir grubun çıkarlarını korur... Çete mensubu birey, grubun bir parçası olarak kalabilmek için kendi bireysel ahlâkını askıya alır; evrensel değerlere göre değil, grubun bekasına göre hareket eder... Çeteleşen organizasyon, aslî görevlerini yerine getirmek yerine, sadece kendi varlıklarını sürdürmeye odaklanır... Toplumda çeteleşmelerin çoğalması, sosyal güveni zedeler... İnsanlar, sistemin âdil işlediğine dair inançlarını yitirirler; çözümü yasalarda değil, yasal olmayan yollarda aramaya başlarlar... Bu durum, toplumu kördöğüşü ortamına götürür... Herkesin bir diğerini rakip veya tehdit olarak gördüğü, dayanışmanın yerini çıkar birlikteliklerinin aldığı bir ortama... Yerel yönetimlerde çeteleşme, kamu kaynaklarının, yetkilerinin ve karar alma mekanizmalarının belirli bir grubun (siyasî, akraba, ticarî veya suç odaklı) çıkarları doğrultusunda manipüle edilmesi durumu... Bu, kurumsal yapının liyakatten uzaklaşarak kişisel sadakat ve karşılıklı çıkar ilişkileri üzerine kurulması... Çeteleşme süreci, dikey bir hiyerarşi ile başlar. Liyakat yerine sadakat esas alınır... İmar, ihale, personel dairelerine aynı grubun üyeleri yerleştirilir. Bu, denetim mekanizmalarının içeriden felç edilmesi demek... Meselâ, kamu ihalelerinin şeffaf olmayan yöntemlerle sürekli aynı alt yüklenicilere veya paravan şirketlere verilmesi... Şehir planlarında yapılan kişiye özel değişikliklerle, kamuya ait veya değersiz arazilerin belirli gruplar için yüksek kârlı alanlara dönüştürülmesi... Kaynakların verimli projelere değil, rant getiren işlere (altyapı, ulaşım, sosyal yardım) aktarılması... En kötüsü, cemaat maskesi altındaki çeteleşme… Cemaat, bir amaç değil araç olmalı... Eğer bir yapı bizi Allah'a yaklaştırıyor, şahsiyetimizi geliştiriyor ve topluma faydalı kılıyorsa, doğru... Bizi bir eşya gibi kullanıyorsa, sömürüyorsa, irademizi elimizden alıyorsa ve bizi üzüm salkımı gibi başkalarına pazarlıyorsa, oradan uzaklaşmak ve tek başımıza da olsak, hakla beraber olmak evlâ... Kimse kimseye hürriyetini, aklını, kalbini kiraya vermemeli... Ancak Allah’a kul olunur, birilerine değil... Hz. Ömer, halife iken, “Benim yanlış yaptığımı görürseniz ne yaparsınız?” diye sorunca, sahabeden biri kılıcını çekmiş ve “Seni kılıcımızla düzeltiriz, ey Ömer!” demiş... Cemaatin doğru ve gerçek olanı, bu…

Çete, günümüz dünyasındaki yozlaşmayı anlamak için bir uyarı levhasıdır bir bakıma... Bir yapının sağlıklı kalabilmesi için, şeffaf, liyakat odaklı ve eleştiriye açık sistem olmalı... Aksi takdirde, en masum amaçlarla kurulan bir yapı dahi, zamanla kendi içine hapsolur ve toplumdan kopar, çıkar odağına dönüşür... Selam, sevgi ve saygılarımla. https://bit.ly/muzafferceven