Dezenformasyon, yanlış bilgi, sahte bilgi, manipülasyon, yalan haber, bilgi kirliliği... Yanlış veya doğruluğu bulunmayan ve kasıtlı olarak yayılan bilgi, bilgi çarpıtma, yanıltıcı bilgi üretip yayma vetiresi/süreci... Yanlış bilgi, kasıtsız olabilir; dezenformasyon ise bilinçli bir strateji... Dezenformasyon, sosyal medyada ve geleneksel medyada günümüzün en büyük iletişim sorunu... Maalesef, sosyal medya ortamının kaotik yapısında yanlış bilgi hızla yayılmakta... Âfet, siyaset, ekonomi, sağlık, güvenlik vb. hassas konularda dezenformasyon yapılmakta... Dezenformasyon, kamu kurumlarına ve medyaya duyulan güveni azaltmakta... Seçim dönemlerinde, kamuoyunu manipüle ederek demokratik karar alma süreçlerini zedelemekte... Dezenformasyonun panzehri olan Hak buyruğu: “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık size bir haber getirirse, onu etraflıca araştırın. Yoksa bilmeden bir kavme kötülükte bulunursunuz da sonra yaptığınıza pişman olursunuz.” (Hucurât, 6)...

Dezenformasyon, yalnızca yanlış bilgi değil; bilinçli olarak yönlendirilmiş, kurgulanmış ve yayılmış bir gerçeklik kırılması... Söylentiler, propagandalar, kulaktan kulağa aktarılan çarpıtmalar... Dijital dünyada dezenformasyon, hayatımızı şekillendirmeye başlamış durumda... Her birimiz, bilgi kirliliğine mâruz kalırız ve çarpıtılmış bilginin biçimlendirdiği bir dünyanın içinde yaşamak zorunda bırakılırız... Dezenformasyon, yalandan ibaret değil; sis, ayna ve yankı odası gibi... Sisli havada yolumuzu kaybederiz, yön bulmada zorlanırız... Aşırı ve gereksiz bilgi, hakikati görünmez kılar... Herkes konuşur, herkes yorum yapar, herkes gerçeği söylediğini iddia eder... Sonuçta, neyin doğru olduğunu değil, kime ve neye inanacağımızı seçmeye başlarız... Dezenformasyonun etkisi, böyle bir şey... Dezenformasyon illeti; gerçeği yok etmez; onu bulanıklaştırır... Gerçek bulanık hâle geldiğinde; şüpheyi bilgi sanırız, korkuyla hareket ederiz, tekrar edilen şeyi doğru kabul ederiz... Ayna, hakikati gösterir... Lâkin eğri/kırık/kirli bir aynada kendimizi olduğumuzdan farklı görürüz... Dezenformasyon yapan medya araçları, sosyal ağlar ve propaganda sistemleri, olayları çarpıtır; belirli açıları büyütür, bazı parçaları gizler, bazı duyguları abartır... Bu nedenle biz de hakikatin tamamını değil, seçilmiş bir yansımasını algılarız... Bu, psikolojimizi etkiler; hoşumuza giden bilgileri kabul etmeye başlarız (onaylanma eğilimi)... Böylece, kendi düşüncemizi destekleyen bilgiye kabul ederiz, aksi kanıtları reddederiz... Dezenformasyon, dışarıdan gelen saldırı olmaktan çıkar; zihnimize yerleşir, takıntıya ve saplantıya dönüşür... Kapalı bir odada söylenen sesin tekrar tekrar geri dönmesi misâli, dijital ortamda kendi görüşlerimize benzeyen düşüncelerle takıntılarımızı kalıcı hâle getiririz... Unutmayalım, algoritmalar; hoşumuza giden içerikleri gösterir, öfkelendiğimiz paylaşımları büyütür, kutuplaşma dilini yaygınlaştırır... Sanal sarhoşluk içinde debelenir dururuz... Sanal dünyada herkesin bizim gibi düşündüğünü zannederiz... Gerçek ise, çok farklıdır, sanal âlemdeki yankı odalarında yalnızca kendi yankımızı dinleriz aslında... Dezenformasyonun neden olduğu hengâmede; dedikodu-slogan vb. her biri şeyi bilgi sanırız, konuşmayı değil bağırmayı öğreniriz, tartışmayı düşmanlığa dönüştürürüz... Dezenformasyon, akıldan önce duyguya seslenir... Dezenformasyon; korkuyu büyütür, aceleciliği teşvik eder, düşünme süresini azaltır... Hakikat; araştırma ve mukayese gerektirir, sabır ister... Yalan-iftira-dedikodu, ateş gibidir, hızla yayılır; gerçek ise su gibidir, ağır ağır yol bulur... Hakikat; gürültülü değildir, sessizdir, sakindir... Dezenformasyon misâlleri: 2003’te Irak’ın işgali öncesinde Irak’ın kesin olarak büyük çaplı kimyasal ve biyolojik silahlara sahip olduğunun iddia edilmesi... Bu söylem dünya kamuoyunu savaşa hazırlamak için yoğun biçimde kullanıldı... Sonrasında beklenen silah stokları bulunamadı (en büyük siyasî dezenformasyon)... 20. yüzyılda bazı sigara şirketleri tarafından, doktor görüntülerinin reklamlarda kullanılıp, sigaranın stresi azalttığı veya boğaza iyi geldiğinin iddia edilmesi... Philip Morris International gibi büyük tütün şirketlerinin uzun süre bilimsel belirsizliği büyüttüğü ortaya çıktı (ticarî dezenformasyon)... Marie Antoinette’e atfedilen söz: “Ekmek bulamıyorlarsa pasta yesinler.”... Bu söz yıllarca Fransız aristokrasisinin halktan kopukluğunun sembolü gibi anlatıldı (tarihî dezenformasyon)... Tarihçiler, Marie Antoinette’in bunu söylediğine dair güvenilir kanıt olmadığını belirmişler... Benzer ifade, Marie Antoinette’in gençliğinden önceki yıllarda bile başka aristokratlara atfedilmiş... Marie Antoinette’e atfedilen söz, büyük ihtimalle devrim propagandasının etkili bir sloganı olsa gerek... “Osmanlı hiç bilim üretmedi.” söylemi (ideolojik dezenformasyon)... Gerçekte, Takiyüddin ve birçok astronom, matematikçi ve mühendis vardı... İstanbul Rasathanesi dönemin önemli gözlemevlerinden biriydi... Dijital platformlarda; o kadar çok sahte Osmanlı fermanları, tarihî kahramanlara ait uydurma sözler, yanlış savaş fotoğrafları, bağlamından koparılmış arşiv görüntüleri var ki... Bu, karmaşık bir tarihî süreci ‘vardı’ veya ‘yoktu’ şeklinde siyah-beyaz anlatmak (dezenformasyon)... Dezenformasyonun en kötüsü, sahte kahramanlar…

Dezenformasyon ve yanlış bilgiyle ilgili en çarpıcı sözler: “Etrafta o kadar çok aptalca bilgi ve yanlış bilgi var ki, tüm bunların altından kalkmadıkça hiçbir yere varamazsın” (Buckminster Fuller -mimar ve fütürist)... “Bilgi güçtür. Dezenformasyon ise gücün kötüye kullanımıdır.” (Newton Lee -bilgisayar bilimcisi)... “Filmler, yüzyılımızı yozlaştıran kötü alışkanlıklardan biridir. Bir akşamda Amerikan zihnine, Karanlık Çağlar'ın on yılda verdiğinden daha fazla yanlış bilgi sokmuşlardır.” (Ben Hecht -senarist)... “Facebook'la ilgili endişelerimizden bahsederken, onun yanlış bilgi ve dezenformasyonu yayma gücünden bahsediyoruz. Bu cini şişeye geri koyamayız, ancak elbette yalanların kötü olduğuna karar verebiliriz.” (Aaron Sorkin -senarist)... “Hükümet yalan söylemez, dezenformasyon yapar.” (George Carlin -komedyen)... “Algoritmalarla körüklenen dizginsiz dezenformasyon ve komplo teorilerinin olduğu bir anda, teknolojiye dair 'tüm etkileşim iyi etkileşimdir' teorisine artık göz yumamayız.” (Tim Cook -Apple CEO’su)... “Facebook'tan ayrılıyorum. Politik reklamlarda izin verilen yanlış bilgi selinden rahatsızım.” (Stephen King -yazar)... “Sosyal medya, birçok açıdan yurt içi şiddet içeren aşırıcılığın kilit yükselticisi hâline geldi.” (Christopher Wray -FBI direktörü)... Dezenformasyonun farklı versiyonu olan sahte alıntılar... ‘Dezenformasyon’ denince, akla gelen en önemli isimlerden biri, Mark Twain... Mark Twain’e atfedilen sözlerin çoğu aslında ona ait değil... Meselâ, Mark Twain tarafından söylendiğine dair hiçbir kanıt olmayan söz: “Eğer gazete okumazsan cahil olursun; eğer okursan yanlış bilgilenmiş olursun.”... Bu söz, Mark Twain Araştırmaları Merkezi tarafından uydurma (apocryphal) olarak sınıflandırılmış... Bu yüzden, ona ait olmayan bu sözü kullanmak, bir bakıma dezenformasyon... Dijital platformlardaki alıntıların ne kadar hızlı çarpıtılabildiğinin en güzel kanıtı... Marilyn Monroe’ya atfedilen “Uslu kadınlar tarihe nadiren geçer.” sözü de öyle... Bu söz, gerçekte tarihçi Laurel Thatcher Ulrich’e ait...

Dezenformasyon ile mücadele etmenin birçok yöntemi var... Doğrulama mekanizmaları (fact-checking platformları ve bağımsız doğrulama kuruluşları)... Medya okuryazarlığı (toplumun bilgiye eleştirel yaklaşması için yapılan eğitim programları)... Teknolojik çözümler (yapay zekâ destekli algoritmaların yanlış bilgiyi tespit etmede kullanılması)... Kamu-özel işbirliği (medya kuruluşları, devlet kurumları ve teknoloji şirketleri arasında ortak mücadele stratejileri)... Dezenformasyonu açığa çıkaran güvenilir web siteleri: Cumhurbaşkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Web Sitesi (https://www.dezenformasyon.gov.tr)... Uluslararası Doğruluk Kontrol Ağı (IFCN -International Fact-Checking Network)… Snopes (yanlış bilgi ve efsaneleri araştıran platform: https://www.snopes.com)... FactCheck.org (politika ve medya tarafından yayımlanan iddiaları doğrulayan organizasyon: https://www.factcheck.org)... FactCheck Türkiye (Türkiye’deki siyasî ve sosyal konularda yayımlanan iddiaları doğrulayan platform: https://factcheckturkiye.com)... PolitiFact (ABD’deki siyasî söylemleri inceleyen, politika ile ilgili iddiaları değerlendiren ve doğruyu yanlıştan ayıran web sitesi: https://www.politifact.com)... Hoax Slayer (internette dolaşan yanlış bilgileri ve dolandırıcılıkları inceleyen platform: https://www.hoax-slayer.com)... Media Bias/Fact Check (medya kuruluşlarının tarafsızlık ve doğruluk derecelerini değerlendiren kaynak: https://www.mediabiasfactcheck.com)... Doğru Haber (yanlış bilgileri düzeltmeye ve doğru bilgiyi yaymaya çalışan platform: https://www.dogruhaber.com)... Teyit (internette dolaşan bilgileri doğrulamaya çalışan ve yanlış bilgileri tespit edip düzeltmeye çalışan web sitesi: https://teyit.org)... Bianet (medya ve iletişim alanında doğru bilgi sağlamak için çalışan haber platformu: https://www.bianet.org)... Medya Ombudsmanı (medya içeriklerini denetleyen ve yanlış bilgilere karşı kamuoyunu bilgilendiren platform: https://medyaombudsman.com)... Diğer benzer platformlar: Doğruluk Payı, Malumatfuruş, Yalansavar…

Dezenformasyonunun ekonomik, sosyal ve psikolojik etkileri çok ağır... Gerçeğin eninde sonunda bir gün ortaya çıkacağını bilseler de, birilerinin dezenformasyon yapmaya devam etmeleri, çok şaşırtıcı değil belki de... Emperyalistlerin ve içimizdeki uzantıları olan dilli düdüklerin (malumatfuruşların, çokbilmişlerin) görevi bu... Selam, sevgi ve saygılarımla. https://bit.ly/muzafferceven